کارگروه پایین دستی

کارگروه پایین دستی

 

صنایع پایین‌دست نفت و گاز یعنی صنایع پالایش، پتروشیمی و صنایع تکمیلی آن در کشورهای مختلف به عنوان یکی از صنایع مادر شناخته می‌شوند. شرکت‌های پالایشی و در تکمیل آن‌ها پتروشیمی‌ها علاوه بر امکان ایجاد ارزش‌افزوده چندین برابری از خوراک نسبتاً ارزان قیمت نفت و گاز، مواد اولیه بخش قابل توجهی از صنایع پایین دستی خود را نیز تامین می‌نمایند. از این رو توسعه صنایع پایین‌دست نفت و گاز در یک کشور به معنای امکان ایجاد زنجیره‌ارزش در صنایع مختلف، کاهش نرخ بیکاری و خودکفایی در تامین بخش قابل ملاحظه‌ای از کالاهاست. علاوه بر فرآورده‌های نفتی تولید شده توسط پالایشگاه‌ها که عمدتاً به عنوان سوخت در صنایع، بخش حمل و نقل و بخش خانگی مصرف می‌شود، بخش قابل توجهی از تولیدکنندگان محصولات شیمیایی، پلاستیکی، لاستیکی و رنگ و رزین (صنایع تکمیلی پتروشیمی) مواد اولیه خود را از شرکت‌های پتروشیمی خوراک مایع یا گاز تامین می‌نمایند که خوراک آن‌ها فرآورده‌های نفتی تولید شده توسط شرکت‌های پالایش نفت و گاز می‌باشد.

در حال حاضر این حوزه دارای مسائل متعددی می‌باشد که برخی هر سه صنعت پالایش، پتروشیمی و صنایع تکمیلی را در بر می‌گیرد؛ از این موارد می‌توان به مشکل مالکیت در این صنایع، نظام رگولاتوری نامناسب نهادهای متولی صنایع پالایش و پتروشیمی و نیاز به اصلاح این نظام و نیز ساختار این نهادها جهت یکپارچگی این دو صنعت اشاره کرد. در رابطه با صنعت پالایش هم می‌توان به وجود مسائلی پی برد که یا این صنعت را در حال حاضر با مشکل روبرو کرده‌اند یا توسعه این صنعت را با مشکل مواجه کرده‌اند که اهم آن‌ها عبارتند از: عدم افزایش ظرفیت پالایشی و ساخت پالایشگاههای نفتی جدید به دلیل عمده مشکل در تامین مالی، عدم امکان رفتار تجاری پالایشگاه های نفتی به دلیل در اختیار نداشتن ۵ فرآورده اصلی تولیدی خود با وجود عدم نیاز به ارائه یارانه به تمامی تولیدات این فرآورده‌ها، عدم توسعه مناسب بازار فرآورده‌های نفتی (نظیر سیاستهای نادرست و چندگانه در مورد امکان عرضه فرآورده‌های نفتی توسط تولیدکنندگان مختلف، عدم استفاده صحیح از ظرفیت بورس‌های کالا و انرژی و ...)، عدم توسعه مناسب ظرفیت پالایشی و بهینه نبودن سبد محصولات پالایشی.

چنین مسائل مهم و اولویت داری در صنعت پتروشیمی عبارتند از: اصلاح مسیر توسعه صنایع پتروشیمیایی، تکمیل زنجیره ارزش نفت و گاز و بهینه‌ نبودن سبد محصولات پتروشیمایی (توسعه و ایجاد مجتمع های پتروشیمیایی خوراک مایع) و اصلاح نظام قیمت گذاری خوراک مجتمع های پتروشیمیایی خوراک گاز و مایع. راجع به صنایع تکمیلی پتروشیمی نیز علاوه بر مشکلات رایج در سایر صنایع، مسئله اصلی مشکل در تأمین خوراک این واحدها می‌باشد.

بازار فرآورده‌های نفتی

ایران چهارمین دارنده ذخایر نفت خام جهان با سهم %9.3 (157.2 میلیارد بشکه) و دومین دارنده ذخایر گازطبیعی دنیا با سهم  %17.2 (33.2 تریلیون متر مکعب) و در مجموع بزرگترین دارنده ذخایر نفت خام و گاز طبیعی جهان است که نشانگر ظرفیت بالقوه بالای کشور جهت فرآوری و تجارت این منابع هیدروکربوری می‌باشد. نگاهی به آمار صنایع پالایشی نشان می‌دهد که روزانه حدود 2.3 میلیون بشکه ظرفیت شرکت‌های پالایش نفت خام و میعانات‌گازی می‌باشد؛ به این ارقام باید میزان تولید فرآورده‌های تولیدی نظیر گاز مایع توسط پالایشگاه‌های گاز و پتروشیمی‌ها –که البته مقدار تولید جمعی انواع فرآورده کمتری نسبت به پالایشگاه‌های نفتی دارند- را نیز افزود.

مضاف بر تولیدات بالای فرآورده‌های نفتی در داخل کشور، حجم بالای تقاضای این فرآورده‌ها نیز حائز اهمیت است. مصرف کنندگان داخلی بیشترین سهم را در این بازار دارند اما با این وجود حجم زیادی هم مازاد قابل صادرات در بازار داخلی در دسترس است بطوریکه با وجود کمبود همیشگی بنزین در کشور و نیاز به واردات آن به عنوان مهم‌ترین و پرمصرف‌ترین فرآورده نفتی توسط تمامی اقشار جامعه، با به بهره‌برداری رسیدن پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس هم اکنون 35 میلیون لیتر مازاد تولید بنزین وجود دارد.

موقعیت استراتژیک ایران در قرارگیری بین شرق و غرب، بازار بزرگ 1.5 میلیارد نفری کشورهای منطقه، نزدیکی جغرافیایی و کاهش هزینه‌های حمل‌و‌نقل همگی فرصت‌های قابل توجهی برای کشور فراهم آورده‌اند تا با گسترش همکاری با کشورهای منطقه و کشورهایی که منافع مشترک با ایران دارند بتواند موجبات ارتقای اقتصادی و سیاسی کشور را فراهم کند. نیز با نگاهی به کشورهای منطقه و بررسی نیاز آن‌ها در تأمین مواد اولیه و کالای نهایی می‌توان به ظرفیت بالای این کشورها جهت تجارت و صادرات مواد اولیه و کالای نهایی پی برد؛ ضمن اینکه تأمین انرژی از اولویت‌های اولیه این کشورها بوده و جهت تأمین سوخت صنایع، نیروگاه‌ها، منازل و حمل‌ونقل نیاز به فرآورده‌های نفتی وجود دارد.

لذا با پالایش و فرآوری نفت خام و گاز طبیعی علاوه بر تأمین نیاز داخل به فرآورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی (خوراک مایع و گاز)، امکان صادرات این مواد به سایر کشورها و بهره بردن از ارزش افزوده حاصل از این کار می‌توان از خام‌فروشی آن بدون ایجاد ارزش افزوده به خصوص در شرایط تحریمی فعلی پرهیز کرد؛ بگونه‌ای که صادرات فرآورده‌های نفتی به دلیل کوچک بودن حجم محموله‌ها و برد کوتاه بازار آن و همچنین گسترده بودن بازار فروش، یکی از گذرگاه‌های تحریم می‌باشد.

تمامی این موارد نشان از اهمیت بازار فرآورده‌های نفتی دارد، بازاری که تا به حال جدی گرفته نشده و حتی ظرفیت‌های بالفعل فعلی آن نیز مورد غفلت قرار گرفته است. با انجام بررسی‌های اولیه و رصد شرایط فعلی تجارت فرآورده، مشاهده می‌شود که مطالعه این بازار و آسیب‌های آن ضمن بررسی قسمت‌های مختلف این بازار و بازیگران فعال این عرصه و نقش آن‌ها امکان‌پذیر است. اگر از ابتدا زنجیره پالایشی بازیگران بازار فرآورده‌ها را دنبال کنیم، اولین بازیگر پالایشگاه‌های نفت خام و میعانات گازی و پتروشیمی‌ها به عنوان شرکت‌هایی با مالکیت عمدتاً غیر دولتی و پالایشگاه‌های گازی با مالکیت دولتی هستند. با صرفنظر از سبد پالایشی نامناسب پالایشگاه‌های نفت خام، مورد قابل ملاحظه و بررسی عدم امکان انجام رفتار تجاری توسط پالایشگاه‌های نفتی به دلیل تأمین خوراک و خرید فرآورده‌های اصلی آن‌ها توسط دولت است. لازم به ذکر است رفتار دولت با این شرکت‌های خصوصی دوگانه بوده و پالایشگاه‌ها اختیار فروش بعضی از محصولات خود را دارا می‌باشند، لکن این شرکت‌ها امکان عرضه و فروش پنج محصول اصلی خود را نداشته و به همین دلیل رفتار اقتصادی نخواهند داشت، علاوه بر اینکه تمایل آن‌ها به تولید سایر محصولات بعضاً کم ارزش خواهد بود تا با فروش این محصولات نقدینگی مورد نیاز خود را تأمین نمایند.

از دیگر بازیگران این بازار می‌توان ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز را نام برد. جهت عرضه صادرات فرآورده‌ها در وضیت فعلی مسائل مهمی که وجود دارد رصد عدم عرضه فرآورده‌های اصلی پالایشی توسط پالایشگاه‌ها به دلیل عدم امکان آن‌ها در فروش و وجود یارانه در فرآورده‌های اصلی است؛ از دغدغه‌های اصلی ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز به عنوان نهاد متولی تصمیم‌گیر در خصوص سیاست‌ها، اولویت‌ها، برنامه‌های پیشگیری و مبارزه با قاچاق کالا و ارز، امکان بروز قاچاق، سودجویی و خروج سرمایه کشور بواسطه پرداخت یارانه در این فرآورده‌هاست. پرواضح است که مطالعه و بررسی بازیگران اثرگذار در این بازار و آسیب زدایی بازار فرآورده در این قسمت‌ها، بدون بررسی نهاد متولی دولتی این حوزه امکان پذیر نخواهد بود. لذا با توجه به توضیحات آورده شده، نقش رگولاتور این حوزه یعنی وزارت نفت و بطور خاص شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی و نظام رگولاتوری آن بسیار اهمیت می‌یابد و شاید بتوان آن را مهمترین بازیگر این بازار دانست.

اما سال‌ها عرضه انحصاری فرآورده در شبکه دولتی که چندان نگاه تجاری بر آن حاکم نبوده و حجم بالای یارانه حامل‌های انرژی موجب شده که بازار فرآورده‌های نفتی شکل نگیرد و بجز معاملات قاچاق که سهم بالایی هم در این بازار دارد، خریداران محدودی در این بازار حضور داشته باشند. نیز تعدد متولیان صادرات فرآورده‌های نفتی در کشور و دولتی بودن این نهادها باعث شده است تا متقاضیان داخلی و خارجی جهت خرید این فرآورده‌ها دچار سردرگمی شوند؛ همچنین مانع اصلی توسعه تجارت فرآورده‌های نفتی، تشریفات اضافی متولیان دولتی جهت پذیرش خریداران این محصولات است و سبب می‌شود متقاضیان با سدی از موانع در مقابل درخواست سفارش خود روبرو شوند.

برای انجام معاملات فرآورده‌های نفتی، بورس بازیگر دیگر این بازار است که با ایجاد بازاری شفاف جهت تسهیل معاملات و کشف قیمت کالاهای اساسی و مواد اولیه و واسطه‌ای بر اساس مکانیزم عرضه و تقاضا، ضمن تضمین تعهدات طرفین معامله، ابزارهای تامین مالی و مدیریت ریسک را در اختیار فعالان بازار قرار داده و می‌تواند به عنوان یک بستر کارآمد عمل کند. با این وجود به خوبی از ظرفیت این بستر استفاده نشده و هم اکنون مسائلی در این حوزه وجود دارد.